HOMILIE pastoor Ten Have 2 januari (DRIEKONINGEN)

Het feest van Epiphanie (Verschijning / Openbaring) des Heren, oftewel Driekoningen is zo rijk aan symboliek en betekenissen en tradities dat heel veel preken over gemaakt kunnen worden. Het doet bijna sprookjesachtig aan maar toch, als je bijvoorbeeld leest wat er die tijd allemaal aan de hand  was, zoals in het Jezus boek van onze vorige paus, dan is het verhaal, wat verteld wordt, toch veel minder onwaarschijnlijk dan sommige critici denken. In zekere zin kun je het zelfs in deze tijd plaatsen. De belangstelling voor astrologie is nooit weggeweest en lijkt in onze tijd eerder toegenomen te zijn, en als vormen van oosterse spiritualiteit, waarvan deze wijzen vertegenwoordigers lijken te zijn. Er zit zoveel in dit verhaal, dat we ons moeten beperken, en het in deze preek vooral gaan hebben over de geschenken: goud, wierook en mirre.

Geschenken zijn namelijk soms heel interessant. Ze kunnen iets zeggen over de gever maar ook over degene aan wie iets gegeven wordt: en dus ook over de relatie. Denkt u maar als u zelf een cadeau schenkt of ontvangt. Sommige cadeaus kunnen echt iets zeggen over jou, over de ander, of de band tussen jullie twee. Als we kijken naar de geschenken van de wijzen aan Jezus zegt dat niet alleen iets over hen, maar ook kunnen we nadenken wat dat betekent voor ons.

Het eerste wat opvalt is dat het geen direct nuttige cadeaus zijn, geen voedselpakket, pampers, kinderspeelgoed of wat ook. Misschien het goud wel, maar dan zouden munten misschien toch handiger zijn geweest. Het zijn cadeaus met een grote symbolische betekenis. Symbolen hebben meestal geen praktisch nut, maar wel grote geestelijke of emotionele betekenis.

De cadeaus van de wijzen stellen dus ook ons voor de vraag: welke symbolen zijn voor ons belangrijk. We leven in een tijd waarin dingen vooral beoordeeld worden op hun praktisch nut, en waarin we proberen zoveel mogelijk efficiënt met onze tijd om te gaan. Het gevaar is dat we dan voorbij gaan aan de emotionele of spirituele waarde van de dingen en uitspraken. Juist die emotionele of geestelijke waarde is belangrijk: want die staat gericht op het hart van een mens, heeft te maken met verlangens en verwachtingen. De symbolische betekenis van de  geschenken van de wijzen, goud, wierook en mirre worden verschillend uitgelegd. Je kunt ze uitleggen alsof ze iets zeggen over Jezus, maar ook over de wijzen. De theoloog Origenes van ongeveer 1700 jaar geleden en ontelbare mensen na hem zagen in de geschenken symbolen die iets zeggen over wie Jezus is.

Het goud, als koninklijk geschenk drukt Jezus’ koningschap uit. Wierook verwijst naar Goddelijkheid van Jezus, en mirre, als een kruid dat bij het balsemen van gewonden of ook van overledenen wordt gebruikt verwijst naar de dood van Jezus. Wat frappant is aan deze uitleg, is dat daarmee gezegd wordt dat niet-Joodse wijzen, kortweg heidense geleerden, veel treffender zien wie Jezus eigenlijk is, dan zijn eigen volksgenoten. Dat kom je nu ook nog wel eens tegen: dat buitenstaanders, al is het maar door hun vragen of door een opmerking, ons als ‘ervaren gelovigen’ ons weer bewust kunnen maken van waar het eigenlijk om draait in ons geloof. En dat Jezus Christus er niet alleen voor de Christenen is, maar voor alle mensen, en om steeds weer te beseffen, dat wij van Christus zijn, maar dat Christus niet van ons is. En dat wij vaak ook anderen, zogenaamde buitenstaanders nodig hebben om weer eraan herinnerd te worden waar het om gaat.

De wijzen brengen met hun geschenken tot uitdrukking wie Jezus volgens hen is, en dat doen ze treffend. Een geschenk kan niet voldoende tot uitdrukking brengen wie Hij is, zoals een persoon alleen, zelfs niet meerdere, wat Jezus allemaal kan betekenen. We hebben elkaar nodig, elkaars geloofservaringen om te beseffen hoe rijk de betekenis is van Jezus. Daarom is het belangrijk met elkaar over het geloof te spreken: niet op een discussiërende manier, of een belerende manier,  maar vanuit je eigen beleving, met respect voor de beleving van de ander, zodat je elkaar kunt verrijken. Vaak durven we dat niet zo goed. We zijn misschien bang dat de anderen ons misschien stom, overdreven vroom of zweverig vinden. Als priester heb ik het geluk dat veel mensen wel durven te vertellen hoe zij God of Jezus beleven, en dat heeft mijn geloof enorm verrijkt. Ik zou dat iedereen gunnen.

Wanneer de wijzen met verschillende geschenken, dus verschillende gezichtspunten tot uitdrukking brengen wie Jezus is volgens hen, dan kan dat maken dat je ook jezelf kunt afvragen: wie is Jezus voor mij? Niet dat je eigen standpunt zaligmakend is,  zeker niet als je het verabsoluteert, alsof er niets anders is, maar het is wel jouw invalshoek, dat wat jou raakt in Jezus, en het is goed je dat bewust te zijn. Misschien iets om de komende dagen over te mediteren.

De andere uitleg van de drie geschenken is, is dat ze meer iets zeggen over de gevers: dus over de wijzen zelf.

De 20e-eeuwse theoloog Karl Rahner zag in de geschenken ook de symbolen van onze houding. Het goud staat bij hem symbool voor de liefde, de wierook voor het verlangen, en de mirre voor de pijn.

En zo zijn er nog meer betekenissen. De wierook is ook uitgelegd als het gebed, de vroomheid, omdat in psalm 141 ons gebed vergeleken wordt met wierook die opstijgt tot God. Maar ook de wierook als verlangen is een mooie uitleg, het verlangen dat net als wierook opstijgt boven de alledaagse dingen uit, naar de dingen die echt je hart raken, liefde, verbondenheid, vergeving, vriendschap, betekenis in je leven, die uiteindelijk alleen van God kan komen.

De mirre wordt ook wel gezien als beeld voor zuiverheid, omdat het wonden geneest en schoonhoudt. Zeker als we ergens geestelijke pijn hebben, jaloezie, boosheid dan kunnen gemakkelijk onzuivere boze gedachten jegens de ander in ons opkomen, zelfs jegens God. Het is de kunst om goed met onze wonden, onze teleurstellingen om te gaan. Pas zei een vriend tegen mij, dat hij, als hij ergens teleurgesteld of boos over is, probeert zijn boosheid om te buigen in de vraag: wat kan ik leren van deze situatie, of: Wat wil God nu tegen mij zeggen door deze gebeurtenis? Wat zegt dit over mij, dat deze kwestie mij zo’n pijn doet, zo boos maakt, en wat kan ik ervan leren? Deze gedachte is als mirre, die maakt dat de wonden in onze ziel niet gaan etteren door boze gedachten, maar dat we dichter bij God en de betekenis van ons leven komen.

En zo zijn er nog veel meer betekenisvolle interpretaties van deze drie geschenken.  Nog een ding wil ik noemen, en dat was wat onze Paus laatst zei, niet zozeer over de betekenis geschenken, maar over de betekenis van  het hele kerstfeest. Volgens de paus is dat de nederigheid. Nederigheid, niet als kruiperigheid, maar als dienstbare oprechte liefde. God toont zijn nederigheid door mens te worden. De wijzen tonen hun nederigheid door niet eigenwijs te zijn, door zelfs raad te vragen aan een boef als Herodes, door gedachten en illusies los te laten over wie die machtige koning der Joden wel zou kunnen zijn en gewoon hun kostbare geschenken aan de voeten van een arm kind te leggen; dit is God en niets anders. Zij zijn in staat om God te zien in een arm en onaanzienlijk kind. Ze aanvaarden God zoals Hij tot hen komt. Ze nemen de werkelijkheid zoals die is, en niet zoals die zou moeten zijn en geven daaraan al hun liefde, geschenken en aandacht. Ze laten alle aardse illusies los, en leggen het goud, de wierook en de mirre, symbolen van Goddelijkheid, Koningsmacht en Onvergankelijkheid aan Zijn voeten neer. Zij gaan armer aan bezittingen en armer aan illusies weg, maar zij zijn verrijkt, omdat zij het leven aanvaarden zoals het komt, en Gods aanwezigheid daarin kunnen zien. In feite kan dat een hele uitdaging zijn: de werkelijkheid aanvaarden van je eigen leven zoals die is, met mooie kanten, maar ook met zijn teleurstellingen en frustraties.

Dat is de ene keer gemakkelijker dan de andere, soms haal je je schouders op en kun je iets weglachen, soms blokkeer je gewoon van binnen, en ben je opstandig. Het valt ook soms gewoon niet mee wat een mens voor de kiezen krijgt, op je werk, in je huwelijk of elders in het leven.  Soms is  er dan de verleiding om de hoop te verliezen, idealen los te laten of cynisch te worden. Het mooie aan de wijzen is, is dat je daar bij hen niets van ziet.

Wat is hun geheim? We kunnen niet meer in hun ziel kijken, maar hun houding zegt veel over hun innerlijk:  in drie elementen.

Op zoek gaan, het diepste verlangen van de menselijke ziel naar God volgen.

Neerknielen: in nederigheid God aanvaarden en de werkelijkheid zoals Hij die geeft.

Loslaten: illusies van goud en bezit, maar ook vooroordelen, verkeerde verwachtingen.

Het is gemakkelijker gezegd dan gedaan. Het is een leerproces wat nooit ophoudt. Maar goed: het is ieder jaar weer driekoningen. Iedere keer mogen wij ons de vraag stellen: wat ga ik aan de voeten van Jezus leggen: wat is het goud waard van mijn liefde, waarnaar gaat het verlangen en het gebed van mijn wierook, wat de pijn, de angst, de zorg, die voel, die ik als mirre bij Jezus breng. Wat moet ik loslaten om bevrijd en verrijkt te worden. Het soms moeilijk maar wel de moeite waard. Maar als wij net als de wijzen in nederigheid Christus blijven aanbidden, dan mogen we er ook op vertrouwen dat Hij ons helpt.